Pękający zamek Książ

Pękający zamek Książ.

Skąd taki tytuł? Pękający zamek Książ. Od kilkudziesięciu lat jestem na zamku lub obok niego. Widzę co zmienia się w tym czasie. Dotyczy to, także konstrukcji budynków zamkowych oraz obiektów pomocniczych, w tym murów zamkowych. Choć już dawno temu widziałem liczne pęknięcia (szczeliny) w bryle zamku, nie wydawało mi się to niepokojące. Jednak to, co dzieje się w ostatnim okresie wzbudziło moje zaniepokojenie.  Choćby runięcie nadbudowy Oślej Drogi na przechodzących Tarasem Północnym turystów. Ale to nie jedyne zmartwienie. Turyści nie widzą uszkodzeń i nie zdają sobie sprawy ze skali zagrożenia.

Nie zazdroszczę osobom odpowiedzialnym za stan techniczny obiektu.

Nie jest, też moim zamiarem publikowanie tu jakichś wiadomości katastroficznych.

Dlatego z niecierpliwością czekam na publikację wyników, zleconego przez Gminę Wałbrzych, właściciela zamku Książ przetargu, na opracowanie badania uszkodzeń murów zamkowych oraz ich naprawę.

Pokażę z czym mamy do czynienia.

Baszta Jerzego 2009 rok.

Pierwsze niepokojące symptomy, dostrzegłem w baszcie Jerzego,  na sklepieniu sali pomiędzy schodami z tarasu zachodniego, a tarasem kasztanowym. Zaciekawiły mnie zwierzęta na zwornikach. I wtedy dostrzegłem liczne spękania oraz założone na nich znaczniki kontrolne. O dziwo rozerwane. Co świadczyło, że obserwowano ten problem i było widać, że rozwarstwienia struktury obiektu są postępujące.

Rok 1927 uszkodzenia obiektów technicznych zamek Książ.

Trafiłem niedawno, w dokumentach Archiwum Hochbergów, na następujące dokumenty.

17.12.1927

Dyrekcja Generalna Księcia Pszczyńskiego

Zamek Waldenburg

W ostatnich latach, a zwłaszcza w bieżącym roku, nadzór budowlany zaobserwował, że poszczególne ściany tarasowe po stronie południowej, zarówno stare, jak i nowe, wykazują mniej lub bardziej spękane powierzchnie. Niżej podpisany podejrzewa, jak już sugerowali inni, że formacja skalna ulega przesunięciu, głównie wiosną, kiedy cała skorupa ziemska w zasadzie budzi się do życia.

Nie można bezsprzecznie ustalić, czy tegoroczne obserwacje można również powiązać z pracami strzałowymi przeprowadzonymi podczas prac przy budowie kolektora kanalizacyjnego w Fürstensteiner Grunde (Dolina Pełcznicy), ponieważ zakres tych prac, nie jest nam wystarczająco znany. Warto jednak zauważyć, że omawiane obserwacje nie zostały przeprowadzone po stronie północnej, a to można przypisać jedynie formacji masywu skalnego, który opada w kierunku południowym.

Byłoby zatem bardzo interesujące, gdyby wczesną wiosną, tą sprawą zainteresował się ekspert w dziedzinie geologii.

Urząd Budowlany Księcia Pszczyńskiego

podpis nieczytelny

1. Dyrektor Generalny zarządził podjęcie kompleksowych działań i przeprowadzenie pełnej inspekcji w miejscu zdarzenia.

Ekspertyza z dnia 15 maja 1928 roku.

Na powyższej (Fot 4) zaznaczono na planie zamku Książ miejsca, których dotyczy ta ekspertyza. Co możemy wyczytać w ekspertyzie dotyczącej uszkodzeń murów (pęknięć) zabudowań oraz tarasów?

Zamek Fürstenstein położony jest na cyplu skierowanym na południowy zachód, wznoszącym się około 80 m ponad dno doliny, koryto potoku Laisebach (Pełcznicy). Cypel nachyla się pod kątem 35-38 stopni na południowy wschód i południowy zachód oraz 28 stopni na północny wschód. Powstał on w wyniku uskoków i erozji zlepieńców gnejsowych tzw. Kulm von Fürstenstein, których zbocza nachylają się pod kątem 60-70 stopni na północ i północny wschód. Sam zamek znajduje się na skalistym występie, oddzielonym od oddalonych od północnego wschodu zabudowań gospodarczych siodłowym obniżeniem. Później zostało ono zasypane, wyposażone w 16-metrowe mury oporowe i obecnie stanowi dziedziniec zamkowy.

Zlepieńce gnejsowe podłoża są usiane niezliczonymi szczelinami i pęknięciami, które zapewniają siłom wietrzenia liczne punkty ataku, niszcząc swobodnie wznoszące się formacje skalne. Świadczą o tym duże stosy gruzu, szczególnie na lewym brzegu potoku Laisebach poniżej starego zamku. W niektórych budynkach gospodarczych, budynku zamkowym i murach tarasowych, niektóre dawno temu, a niektóre w ostatnich latach, wystąpiły uszkodzenia i pęknięcia z różnych przyczyn. Szczególnie poważne pęknięcia widoczne są w północno-zachodnich i południowo-zachodnich ścianach starej ujeżdżalni (nr 1 na załączonym planie sytuacyjnym w skali 1:2500). Fundamenty hali najwyraźniej nie są posadowione na litej skale, przesuwając się w kierunku zachodnim i rozrywając nawarstwione ściany boczne.

Wzrost niektórych drzew na zboczu wskazuje na ruchy gruntu.

Dawna lodownia (Nr 2), ma pęknięcia z różnych stron, które z pewnością są wynikiem jej wieku i złego stanu technicznego. Niewłaściwa konstrukcja jest przyczyną pęknięć w filarze (Nr 4) przy tarasie Zachodnim (taras Pomarańczowy) oraz filarach 3 i 5 tarasu Kasztanowego.

Powyżej starych filarów, po południowej stronie dawnej części zamku, oddziela się południowa ściana górnego tarasu. Przyczyną tego zjawiska mogą być ruchy podłoża skalnego i wietrzenie fundamentów filarów. Niewielkie przemieszczenia mogły wystąpić w pęknięciach, które przenikają przez twardy konglomerat gnejsowy, zwłaszcza tam, gdzie są one wyłożone wilgotną warstwą gliny. Między dniem 24 kwietnia a 14 maja, odnotowano przemieszczenie o jeden milimetr na dwóch śrubach obserwacyjnych, zainstalowanych po obu stronach takiego pęknięcia. Co więcej, stare filary nie zostały posadowione na solidnych fundamentach. Zamiast zapewnić równe podparcie dla znacznych obciążeń i wyciąć stopień w skale:

filary zostały zbudowane na skale:

W schodach (nr 8), odchodzących od muru oporowego od strony zachodniej, zauważą się niewielkie przesunięcie podłoża w kierunku wschodnim.

Obecnie największej uwagi wymagają uszkodzenia tarasu wodnego (nr 7 na planie sytuacyjnym). Na starych murach zbudowano zbiornik na wodę z ośmioma komorami i powierzchnią użytkową około 109 metrów sześciennych. Stare mury zaznaczono zakreskowaniem na załączonych przekrojach A-B i C-D.

Zbiornik na wodę przeciekał i pozostał nieszczelny pomimo wielokrotnych napraw. Ściany zewnętrzne i stara ściana wewnętrzna zbiornika, jak odkryto podczas kolejnych wykopalisk, były częściowo zbudowane na zwietrzałym podłożu.

Uszkodzenia powstały, ponieważ starsze ściany, obciążone nową konstrukcją, zapadły się w zwietrzałe podłoże i zostały zepchnięte w dół przez ciężar spoczywający na nich i za nimi. Stara część ściany zewnętrznej jest już znacznie wystająca w środkowej części, jak pokazuje szkic (Fot 11).

Ruch ten jest dodatkowo wspomagany przez fakt, że woda spływająca z góry po podłożu i wypływająca ze zbiornika przez nieszczelności podważa ściany.

Na ścianach i skałach zainstalowano już śruby, a ich obserwacja będzie monitorować postęp lub ustanie ruchu na tarasie wodnym i powyżej. Pierwsza obserwacja miała miejsce 24 kwietnia 1928 r., a druga 14 maja. Podczas drugiej obserwacji odnotowano niewielkie przemieszczenie pionowe i boczne w środkowym i wschodnim narożniku muru zewnętrznego. Jednak osiadanie w tym miejscu wynosi zaledwie około 1 mm, a przemieszczenie w kierunku południowo-wschodnim wynosi 1 mm. Obserwacje będą powtarzane w odstępach około tygodnia.

Raport, a współczesność.

W raporcie napisano:

Zlepieńce gnejsowe podłoża są usiane niezliczonymi szczelinami i pęknięciami, które zapewniają siłom wietrzenia liczne punkty ataku, niszcząc swobodnie wznoszące się formacje skalne. Świadczą o tym duże stosy gruzu, szczególnie na lewym brzegu potoku Laisebach poniżej starego zamku.

I na powyższym zdjęciu (Fot 12) mamy tego przykład. To gołoborze w dolinie Pełcznicy.

W raporcie napisano:

Szczególnie poważne pęknięcia widoczne są w północno-zachodnich i południowo-zachodnich ścianach starej ujeżdżalni (nr 1 na załączonym planie sytuacyjnym w skali 1:2500). Fundamenty hali najwyraźniej nie są posadowione na litej skale, przesuwając się w kierunku zachodnim i rozrywając nawarstwione ściany boczne.

Na miejscu starej Ujeżdżalni jest obecnie parking, oraz poniżej stacja transformatorowa. I co ciekawego, poniżej jest estakada Oślej Drogi. I na odcinku poniżej dawnej starej Ujeżdżalni runął murek zabezpieczający. Sądziłem, że przyczyną był wiek budowli, ruch śmieciarek i samochodów z ciężkimi ładunkami. Ale prawda może być bardziej prozaiczna – ruchy górotworu.

W raporcie napisano:

Obecnie największej uwagi wymagają uszkodzenia tarasu wodnego (nr 7 na planie sytuacyjnym). Na starych murach zbudowano zbiornik na wodę z ośmioma komorami i powierzchnią użytkową około 109 metrów sześciennych.

Na powyższym zdjęciu (Fot 15) widać skrzynię murów po byłej Oranżerii, która została wykorzystana do budowy Tarasu Wodnego.

To jest miejsce, gdzie i w chwili obecnej dokonują się bardzo niepokojące zjawiska. Nie napiszę tu szczegółów. Ciekawi mnie, czy któryś z Prezesów “Zamek Książ w Wałbrzychu Sp. z o.o.” kiedykolwiek odbył wycieczkę dookoła murów zamku. Jeżeli jest taka wola, pomimo mojego wieku, chętnie oprowadzę i pokażę szczegóły

A co na to naukowcy?

Zanim uzyskamy ekspertyzę, w ramach przetargu na remont murów zamkowych, możemy dowiedzieć się co nieco, z materiałów dostępnych w internecie.

Otóż w opracowaniu ” Współczesne przejawy aktywności tektonicznej okolic zamku Książ (jednostka Świebodzic, Sudety) w świetle prac geodezyjnych i analiz strukturalnych” Damiana Kaszy, Aleksandra Kowalskiego, Juranda Wojewody oraz Marka Kaczorowskiego możemy przeczytać i zobaczyć, z czym mamy do czynienia.

Przeprowadzone prace geologiczno-geodezyjne pozwoliły na identyfikację oraz pomiar przebiegu kilkudziesięciu nieciągłości występujących w podziemnych korytarzach Laboratorium Geodynamicznego. Udokumentowana została obecność kilkunastu dużych oraz kilkudziesięciu mniejszych współcześnie aktywnych dyslokacji (rys. 4a). W oparciu o instrumentalne wskaźniki
ruchu oraz analizę parametrów kierunkowych zidentyfikowanych powierzchni nieciągłości zbudowano model struktury masywu Książa (Kasza, 2016). Utworzony model zawiera 12 zinterpretowanych głównych stref dyslokacji. W korytarzach LG zaobserwowano liczne lewoskrętne uskoki przesuwcze o biegu NE-SW i ENE-WSW, a także prostopadłe do nich uskoki prawoskrętne i normalne o orientacji WNW-ESE oraz NW-SSE.

Prowadzone w Laboratorium Geodynamicznym w Książu prace badawcze przyczyniają się do pogłębienia wiedzy o mechanice przemieszczeń bloków cokołu skalnego, na którym posadowiono zamek Książ.
Przejawy współczesnej aktywności tektonicznej stanowią element zagrożenia dla stateczności elementów substancji architektonicznej kompleksu zamkowego Książ, powodując jej uszkodzenia. Analiza utworzonego modelu struktury
Książa potwierdza, że część spośród zinterpretowanych głównych – aktywnych współcześnie stref nieciągłości przebiega bezpośrednio pod zabudowaniami Książa

Podsumowanie.

Na podstawie niemieckiego raportu stanu zagrożeń spękaniami murów budynków oraz tarasów Książa oraz pracy naukowców geofizyki PAN, widać, że nie są moim wymysłem zagrożenia w strukturze obiektu.

Nie pokazałem tu wszystkich dostrzeżonych zmian, bo nie jest moim celem wywoływanie psychozy strachu. Zależy mi, aby obiekt był należycie zabezpieczony i bezpieczny dla turystów. Chciałem, też pokazać, z czym muszą zmierzyć się służby techniczne i zarządcy obiektu współcześnie jak i poprzednim okresie.

© Licencja na publikację
© Wszystkie prawa zastrzeżone